સોળમી ફાઇનાન્સ કમિશનના મુખ્ય ભલામણોમાં કેન્દ્રીય વહેંચણીની પરંપરાગત સહાયક પદ્ધતિથી હળવો પણ દિશાસૂચક ફેરફાર થશે તે સ્પષ્ટ દેખાઈ રહ્યું છે. કમિશને જણાવ્યું છે કે રાજ્યોને કેન્દ્રના વહેંચપાત્ર કરમાંથી ૪૧ ટકા હિસ્સો પહેલાની જેમ જ મળશે, પરંતુ આ શેરના રાજ્યવાર વિતરણની રીતમાં મહત્વપૂર્ણ સુધારા કરવામાં આવ્યા છે.
દેશના નબળા રાજ્યોને વર્ષો સુધી સહાયરૂપ બનેલા રેવન્યુ ડેફિસિટ ગ્રાન્ટને હવે સંપૂર્ણપણે બંધ કરવામાં આવ્યા છે. કમિશનનું માનવું છે કે લાંબા ગાળાની સહાય રાજ્યોમાં સુધારાઓ માટેની પ્રેરણા ઘટાડે છે.
મૂળભૂત પરિવર્તન રૂપે પ્રથમ વખત રાષ્ટ્રના જીડીપીમાં રાજ્યોના ફાળાને ૧૦ ટકા વજન સાથે સૂત્રમાં સામેલ કરવામાં આવ્યો છે. આના કારણે કર્ણાટકને ૦.૪૮ ટકાનો અને કેરળને ૦.૪૫ ટકાનો લાભ થશે, જ્યારે મધ્યપ્રદેશને ૦.૫૦ ટકા અને બિહારને ૦.૧૧ ટકાનો ઘટાડો થશે.
ઇવાય ઇન્ડિયાના ડી.કે. શ્રીવાસ્તવે જણાવ્યું કે ઉત્પાદન આધારિત કાર્યક્ષમતાને વહેંચણી સાથે જોડવાનો આધાર નબળો છે. તેમણે જણાવ્યું કે રાજ્યોના જીએસડીપીમાં તફાવત મોટા ભાગે બજાર આધારિત બાબતો પર આધારિત હોય છે.
પીડબ્લ્યુસી ઇન્ડિયાના રાણેન બેનારજીએ આ ફેરફારને નીતિ સંકેત ગણાવ્યો. તેમણે જણાવ્યું કે આ દ્વારા રાજ્યોને વૃદ્ધિ અને મૂડીગત ખર્ચ પ્રત્યે વધુ પ્રોત્સાહન મળી શકે છે.
ડેલોઇટ ઇન્ડિયાની રૂમકી મજુમદારે જણાવ્યું કે આ બદલાવથી પ્રથમ વખત પ્રદર્શનને સત્તાવાર રીતે ફેડરલ નાણાકીય વ્યવસ્થામાં સ્થાન મળે છે.
સ્થાનિક સંસ્થાઓ માટે ૨૦૨૬ થી ૨૦૩૧ દરમિયાન રૂ. ૭.૯૧ લાખ કરોડની ફાળવણી થશે, જેમાંથી ૮૦ ટકા આધારભૂત ગ્રાન્ટ અને ૨૦ ટકા પ્રદર્શન આધારિત ગ્રાન્ટ રહેશે. પોતાના હિસાબોના ઓડિટ, પ્રોપર્ટી ટેક્સ સિસ્ટમ અને પોતાની આવક વધારવા જેવા સૂચકોને પ્રાથમિકતા આપવામાં આવશે.
આપત્તિ વ્યવસ્થામાં પણ મોટો ફેરફાર જોવા મળે છે. જોખમ આધારિત સૂચકના આધારે ફાળવણી થશે. ગંભીર આપત્તિ સમયે કેન્દ્ર અને રાજ્યોની ભાગીદારી ઘટનાના કદ પ્રમાણે વધશે. કમિશને રાજ્ય આપત્તિ રાહત ફંડની જમા મર્યાદાને પાછલા ત્રણ વર્ષના ફાળવણી જેટલી રાખવાની ભલામણ કરી છે.
સબસિડી નિયંત્રણ અંગે કમિશને પારદર્શિતા, ટાર્ગેટિંગ અને સનસેટ નિયમને વધુ મજબૂત બનાવવા સૂચન કર્યું છે. નિષ્ણાતોના મતે સબસિડીનો ભારે બોજ હોય ત્યારે રાજ્યના મૂડી ખર્ચ પર સીધી અસર થાય છે.
સમગ્ર રીતે જોઈએ તો સોળમી ફાઇનાન્સ કમિશનની ભલામણો સંકેત આપે છે કે ફેડરલ નાણાકીય વ્યવસ્થા હવે માત્ર સમતોલનથી આગળ વધી પ્રદર્શન, જોખમ સંચાલન અને કાર્યક્ષમતાના નવા માપદંડો તરફ આગળ વધી રહી છે.
